Zaloguj

Dawniej Neidenburg

Pozycja Olsztynecka w obszarze gminy Nidzica, powiatu nidzickiego – pozostałości militarnych fortyfikacji z okresu II wojny światowej.

2015-05-04 | Wyświetleń: 14271

W obszarze powiatu nidzickiego, na terenie gminy Nidzica znajduje siÄ™ Å›rodkowa część niemieckiej pozycji obronnej (fortyfikacje staÅ‚e i polowe) zbudowanej w latach 1937-39 i rozbudowanej w 1944 r. oraz  przygotowywanej do obrony w styczniu 1945 r. zwanÄ… PozycjÄ… OlsztyneckÄ… /niemiecka nazwa- Hohensteiner Stellung/.

         Odcinek pozycji leżący w obszarze powiatu nidzickiego jest najbardziej na poÅ‚udnie wysuniÄ™tym  jej odcinkiem.

          Koncentracja różnych form budownictwa fortyfikacyjnego w okolicach Bolejn,  Å»elazna , Wólki OrÅ‚owskiej, Lipowa Kurkowskiego, Brzeźna ŁyÅ„skiego  Likuz, OrÅ‚owa, Łyny, Koniuszyna, Wikna, JabÅ‚onki, Nataci, zachowanych w dość dobrym stanie  do dziÅ›, jest niezwykÅ‚Ä… rzadkoÅ›ciÄ… na terenie Warmii i Mazur oraz Polski, przyciÄ…gajÄ…cÄ… uwagÄ™ wielu  historyków i miÅ‚oÅ›ników fortyfikacji oraz stanowi atrakcjÄ™ turystycznÄ… dla osób wypoczywajÄ…cych w oÅ›rodkach wczasowych w Waplewie, Marózie, Wiatraki, Åšwierkocin, Kurki, na kwaterach prywatnych w okolicy, przebywajÄ…cych w Nidzicy…

          Pozycja Olsztynecka, to jedna z kilkunastu rozbudowanych linii obronnych na terenie Warmii i Mazur, która rozciÄ…ga siÄ™ na dÅ‚ugoÅ›ci ok 80 km.

  Przebiega ona od jeziora Kalwa przy miejscowoÅ›ci Stare JabÅ‚onki leżącej na wschód od Ostródy i dalej poprzez miejscowoÅ›ci: Ostrowin, WolÄ™ RychnowskÄ…, Mielno k/ Olsztynka , Waplewo, Witramowo, Å»elazno, Bolejny, WólkÄ™ OrÅ‚owskÄ…,  Likuzy, OrÅ‚owo k/Nidzicy, Koniuszyn, Wikno J do Jeziora Omulew, JabÅ‚onkÄ™,  Natać , Czarny Piec, do Jeziora DÅ‚użek koÅ‚o Pasymia /leżącego na pÅ‚n-zach od Szczytna/

          Przebieg linii obronnej byÅ‚ wynikiem wyciÄ…gniÄ™cia w latach trzydziestych XX w. wniosków do planów obronnych przez wÅ‚adze niemieckie a wypÅ‚ywajÄ…cych z wielkiej bitwy okresu I wojny pod Tannenbergiem,  rozegranej miÄ™dzy jednostkami 8. Armii Niemieckiej i 2. Armii Rosyjskiej,  na tym terenie w koÅ„cu sierpnia 1914 r .i zakoÅ„czonej klÄ™skÄ… Rosjan. DziÅ› przypominajÄ… nam o tym cmentarze wojenne w Olsztynku, Waplewie, DrwÄ™cku, FrÄ…knowie, Łynie, OrÅ‚owie, Zimnej Wodzie i upamiÄ™tnienia na mniejszych mogiÅ‚ach.

          Celem budowy Pozycji Olsztyneckiej w koÅ„cu lat trzydziestych byÅ‚a osÅ‚ona wojsk niemieckich przygotowywanych do agresji na PolskÄ™ , ewentualna osÅ‚ona przed spodziewanym atakiem polskim (granica paÅ„stwowa znajdowaÅ‚a siÄ™ zaledwie kilkadziesiÄ…t kilometrów od niej). Rozbudowa w 1944 r. wynikaÅ‚a z planów obrony Prus Wschodnich  wobec postÄ™pu jednostek Armii Czerwonej.

          Pozycja Olsztynecka zostaÅ‚a wykorzystana w 1939 r. dla koncentracji
I Korpusu 3. Armii Niemieckiej, który uderzyÅ‚ na PolskÄ™ od póÅ‚nocy i musiaÅ‚ stoczyć walkÄ™ z Wojskiem Polskim pod MÅ‚awÄ…. Pomimo ogromu inwestycji zrealizowanych na Pozycji Olsztyneckiej w 1944 r., zostaÅ‚a ona dość Å‚atwo przeÅ‚amana w styczniu 1945 r. przez jednostki 2. Frontu BiaÅ‚oruskiego w tym 3. Korpusu Kawalerii Armii Czerwonej. Poważniejsze walki toczyÅ‚y siÄ™ nad Jeziorem Mielno, koÅ‚o Olsztynka.

          Po wojnie obiekty Pozycji Olsztyneckiej byÅ‚y wykorzystywane przez grupy zbrojnego podziemia walczÄ…cego z narzuconÄ…  wÅ‚adzÄ… ludowÄ…,  m in. przez oddziaÅ‚ WiN-u mjr. Szendzielorza ps. „Łupaszko” i „Å»elaznego”.

          W koÅ„cu lat 40. Wojsko Polskie wÅ‚Ä…czyÅ‚o bunkry bierne (z lat 1938-39) do planów obronnych. Bunkry zostaÅ‚y specjalnie ogrodzone sÅ‚upkami fortyfikacyjnymi i drutem kolczastym, zamkniÄ™te na kÅ‚ódki oraz byÅ‚y konserwowane. W koÅ„cu lat 50. wojsko zrezygnowaÅ‚o z utrzymywania tych obiektów.

          Na Pozycji Olsztyneckiej do 1939 r. zbudowano 118 dwukomorowych bunkrów biernych - majÄ…cych za zadanie ochronÄ™ żoÅ‚nierzy oraz speÅ‚niajÄ…cych funkcje magazynów polowych, z tego na terenie gminy Nidzica i powiatu nidzickiego znajduje siÄ™  28, co stanowi 23 % caÅ‚ej pozycji.

          Zbudowano 11 bunkrów ciężkich (piÄ™ciokomorowych) do prowadzenia ognia z dziaÅ‚ przeciwpancernych i karabinów maszynowych typu B1-19, z tego 3 znajdujÄ… sie na terenie powiatu nidzickiego (1-Bolejny, 2- przy drodze Koniuszyn – Wikno, 3- na pÅ‚n. od m. Natać Wielka).

Znaczenie wojskowe miaÅ‚a również zbudowana w 1938 r. betonowa droga, specjalnie wzmocniona, w miejscowoÅ›ci Bolejny(do dziÅ› zachowana, bez zmian). Znaczenie obronne miaÅ‚a też betonowa tama wodna na rzeczce na Witramówce - dopÅ‚ywie Marózki miÄ™dzy Malinowem a Å»elaznem, która spiÄ™trzaÅ‚a wodÄ™ do zasilania maÅ‚ej elektrowni wodnej pÅ‚ożonej nieco dalej . Z jej energii korzystaÅ‚ tartak poÅ‚ożony w jej bliskoÅ›ci oraz mÅ‚yn majÄ…tku w Å»elaźnie i niektóre domy w Å»elaźnie. Tartak zostaÅ‚y zniszczony przez Rosjan w 1945 r., a urzÄ…dzenia elektrowni spod Malinowa wywiozÅ‚a już polska administracja do Ostródy, gdyż  Rosjanie wczeÅ›niej  zdemontowali elektrowniÄ™ ostródzkÄ….

          W 1944 r. budowano kolejne elementy pozycji olsztyneckiej, którymi na terenie powiatu nidzickiego jest rów przeciwpancerny, palisada przeciwpancerna w m. Bolejny, bunkry jednoosobowe i betonowe kaponiery strzeleckie, okopy.

     WielkÄ… inwestycjÄ… byÅ‚o zbudowanie Rowu Przeciwpancernego na caÅ‚ej dÅ‚ugoÅ›ci pozycji.  Odcinek rowu przeciwpancernego w powiecie nidzickim przebiega od m. Malinowo poprzez Źelazno, Bolejny , Lipowo , Likuzy, koÅ‚o Wikna,  JabÅ‚onki i Nataci.

     W pobliżu bunkrów oraz wzdÅ‚uż rowu przeciwpancernego wykopano caÅ‚e ciÄ…gi okopów strzeleckich i stanowisk dla moździerzy, dość Å‚atwych do zlokalizowania obecnie w terenie.

     Na przedpolu rowu przeciwpancernego, przy skrzyżowaniach dróg gruntowych i bitych, na dogodnych wzniesieniach zbudowano kilkaset jednokomorowych, jednoosobowych, żelbetonowych bunkrów tzw. „kochbunkrów” (nazwa od organizatora akcji fortyfikowania tymi obiektami Prus Wschodnich – gauleitera Erika Kocha) z czego ok. 200 można doliczyć siÄ™ na terenie powiatu nidzickiego.

     Do dziÅ› nie zachowaÅ‚y siÄ™ przygotowane w 1944 r. i  zastosowane w 1945 r. stalowe zapory przeciwpancerne wykonywane z szyn tzw. „stalowe jeże przeciwpancerne”, sÅ‚użące do zatrzymania czoÅ‚gu. Na przesmyku miÄ™dzy jeziorami w ziemiÄ™ wkopane byÅ‚e caÅ‚e rzÄ™dy smoÅ‚owanych, sosnowych sÅ‚upów drewnianych, odpowiednio podciÄ™tych aby  uniemożliwić podejÅ›cie czoÅ‚gów czy przejazd samochodów. Obiekty na zagrożonych kierunkach odpowiednio zaminowywano minami przeciwpancernymi i przeciwpiechotnymi. Po wojnie, latem 1945 r. gromadzone przez saperów miny, znalezione pocisk, granaty,  zgromadzono w jednym z bunkrów biernych w. m. Witramowo i  wysadzono. SiÅ‚a detonacji byÅ‚a tak wielka, że jak wspominajÄ… starzy mieszkaÅ„cy, w odlegÅ‚ych o 5 km Bolejnach wypadaÅ‚y szybki w budynkach gospodarczych.

          Prace przy obiektach fortyfikacyjnych w latach 1937-1939  wykonywali junacy specjalnej formacji roboczej RAD (Raischarbaitdienst), której obóz znajdowaÅ‚ siÄ™ miÄ™dzy innymi w miejscowoÅ›ci Å»elazno za folwarkiem (liczyÅ‚ ok. 2000 junaków), żoÅ‚nierze armii niemieckiej, miejscowa ludność. W  1944 prace organizowaÅ‚a administracja niemiecka i żoÅ‚nierze , dodatkowo byli wykorzystani jeÅ„cy z obozu jenieckiego znajdujÄ…cego siÄ™ w czasie wojny w miejscowoÅ›ci Sudwa pod Olsztynkiem (Stalag I B) oraz polscy robotnicy przymusowi z okolic MÅ‚awy (w tym kobiety).

          OrganizacjÄ™   niezachowanego do dziÅ› obozu RAD w  Å»elaźnie, o pojemnoÅ›ci ok. 2000 junaków można obejrzeć na historycznych zdjÄ™ciach udostÄ™pnianych  niegdyÅ› na portalu historycznym „Bagnówka”  oraz na winiecie niemieckiego sklepu antykwarycznego Antik-shop 24 h.de –RAD Fotoalbum Abt. 5/12 Niklashagen.

 SzczegóÅ‚owy opis pozycji w miejscowoÅ›ci Bolejny.

 Miejscowość Bolejny znajduje siÄ™ w Å›rodkowej i najbardziej na poÅ‚udnie wysuniÄ™tej części niemieckiej pozycji obronnej. W niej znajduje siÄ™ najwiÄ™ksza koncentracja obiektów fortyfikacyjnych i wszystkie elementy d. Pozycji Olsztyneckiej.

          W Bolejnach i najbliższej okolicy (1 - 3 km) można dziÅ› zobaczyć nastÄ™pujÄ…ce elementy systemu obronnego, dajÄ…ce wyobrażenie o skali prac fortyfikacyjnych:

  1. Rów przeciwpancerny z 1944 r. o pierwotnej gÅ‚Ä™bokoÅ›ci 2,7 m ( z nasypem ok. 3,5 m), szerokoÅ›ci 5 m. przeznaczony do zatrzymywania czoÅ‚gów. CiÄ…gnie siÄ™ tuż za miejscowoÅ›ciÄ…, 100 m. za posesjÄ… nr 1 wÄ…wozem pod górÄ™, obrzeżem pól, do miejscowoÅ›ci Lipowo oraz za pancernÄ… palisadÄ… za jeziorem Bolejny , przez las w kierunku miejscowoÅ›ci Å»elazno. W Å»elaźnie rów rozciÄ…ga siÄ™ gÅ‚Ä™bokim wykopem u podnóża koÅ›cioÅ‚a, do skarpy leÅ›nej i dalej do torów kolejowych w tzw. Kalkowni. Na niektórych odcinkach rów Å‚Ä…czyÅ‚ siÄ™ z naturalnymi wÄ…wozami tzw. wnÄ™kami krajobrazowymi - szczególnie przy Bolejnach.
  2. Palisada przeciwpancerna z 1944 r., skÅ‚adajÄ…ca siÄ™ z 61 żelazno-betonowych sÅ‚upów (brakuje tylko dwóch), blokujÄ…cych niegdyÅ› drogÄ™ gruntowÄ… do Łyny. Znajduje siÄ™ ona na Å‚Ä…ce i skraju lasu, za miejscowoÅ›ciÄ… – 120 m od krzyża. MiaÅ‚a za zadanie blokowanie drogi leÅ›nej do m. Łyna, zatrzymanie natarcia czoÅ‚gów na przesmyku miedzy Jeziorem Bolejny a jeziorem Wólka.
  3. Ciężki bunkier obronny (typ B1-19) z 1939 r. z pomieszczeniem na armatÄ™ przeciwpancernÄ… i ciężki karabin maszynowy /jeden z 10 tego typu na pozycji olsztyneckiej (11-ty nie zachowaÅ‚ siÄ™) - charakterystyczny wyÅ‚Ä…cznie dla terenu Mazur, znajduje siÄ™ na stoku wzgórza i drogi, przy Jeziorze Odnoga i Jeziorze Wólka , 50 metrów od drogi Bolejny -Wólka, dobrze wkomponowany w teren - taki sam bunkier  ale odkryty znajduje siÄ™ przy stacji benzynowej w Witramowie, kolejny koÅ‚o Wikna – częściowo zniszczony z dodatkowÄ… kazamatÄ… dla 19 żoÅ‚nierzy). Bunkier posiada metrowy betonowy strop z nasypem ziemnym, Å›ciany gruboÅ›ci 1m, pięć pomieszczeÅ„. Od przodu posiadaÅ‚ 2 pÅ‚yty pancerne (w koÅ„cu 2009 r. gÅ‚ówna pÅ‚yta pancerna o gruboÅ›ci 12 cm, chroniÄ…ca dziaÅ‚ko przeciwpancerne zostaÅ‚a wyciÄ™ta przez zÅ‚odziei - nieodpowiedzialnych „zÅ‚omiarzy”). Pierwotnie bunkier byÅ‚ wyposażony w dziaÅ‚ko przeciwpancerne 37 mm, 1 ciężki karabin maszynowe MG-34, drzwi stalowe z hermetycznymi gumowymi uszczelkami, wentylator rÄ™czny, piec żelazny, oÅ›wietlenie polowe, telefon polowy, prycze stalowe (6) szafki stalowe. DziaÅ‚o przeciwpancerne i ciężki karabin maszynowy obsÅ‚ugiwane z bunkra mogÅ‚y prowadzić  skuteczny ogieÅ„ do czoÅ‚gów i piechoty na odlegÅ‚ość od 1 km - 4 km. Bunkier trzymaÅ‚ w szachu szosÄ™ z Wólki OrÅ‚owskiej do Łyny.  Bunkier otoczony jest liniami okopów. ZaÅ‚oga bunkra liczyÅ‚a kilkunastu żoÅ‚nierzy. Taktycznie  bunkier ogniskowaÅ‚ wokóÅ‚ siebie ok. 60 żoÅ‚nierzy piechoty i ochrony w przylegajÄ…cych okopach i jednoosobowych bunkierkach .
  4. Bunkier bierny, dwukomorowy z 1938 r. Jest to żelbetonowa konstrukcja o gruboÅ›ci Å›cian do 1 m, otynkowana nieregularnie w celu lepszego maskowania, od góry wzmocniona nasypem ziemnym. SkÅ‚ada siÄ™ z dwóch walcowatych komór poÅ‚Ä…czonych wÄ…skim przejÅ›ciem. NiegdyÅ› posiadaÅ‚ stalowe drzwi wejÅ›ciowe, piecyk, prycze, wentylator, telefon. Drugie wyjÅ›cie z bunkra, byÅ‚o wyjÅ›ciem ewakuacyjnym i byÅ‚o blokowane cegÅ‚ami uÅ‚ożonymi odpowiednio. Przed bunkrem znajdowaÅ‚a siÄ™ maÅ‚a betonowa studzienka odwadniajÄ…ca przykryta betonowym krÄ™giem. Po wojnie betonowe krÄ™gi i studzienki zostaÅ‚y zabrane przez mieszkaÅ„ców do wsi do celów gospodarczych np. jako przykrycia do pomp, szamb. Jeden z bunkrów znajduje siÄ™ w Å›rodku miejscowoÅ›ci za zabudowaniami ok 100 m , w kÄ™pie drzew -  za posesjÄ… nr 11. DojÅ›cie drogÄ… brukowanÄ… od kapliczki i na prawo lub żwirowÄ… drogÄ… przy domu nr 5, 6 i dalej polnÄ… w lewo. Drugi znajduje siÄ™ w lesie za miejscowoÅ›ciÄ… ok 100 m za posesjÄ… nr 33 w lesie Trzeci ok 500 od kapliczki na zboczu skarpy w lesie. DojÅ›cie drogÄ… brukowana od kapliczki, pod górÄ™ nastÄ™pnie na lewo polnÄ…, później na prawo skrajem pola i mÅ‚odnika sosnowego do wysokiego lasu- ok 100 m w lewo. Obiekt dobrze wkomponowany w teren na skarpie. Czwarty znajduje siÄ™ ok 1 km  od miejscowoÅ›ci - ok 100 m na prawo od Å»wirownileżącej przy drodze polnej Bolejny – Maróz. PiÄ…ty - za rowem pancernym na leÅ›nej Å‚asze leżącej na polu miÄ™dzy Bolejnami a WólkÄ…- ok 500 na pÅ‚n. od Krzyża Å»elaznego. Ciekawostka - niedaleko tego miejsca wÅ›ród pola znajduje siÄ™ wgÅ‚Ä™bienie przygotowane do budowy kolejnego bunkra, lecz z niewiadomych powodów nie zostaÅ‚ on postawiony, co potwierdza kolejny numer nastÄ™pnego bunkra poÅ‚ożonego w leÅ›nym obniżeniu tj Szóstego leżącegook 1km na pÅ‚n. wsch. od m. Wólka OrÅ‚owska na obniżeniu przy leÅ›nym stawie. Siódmy- ok 200 m od kapliczki w Å»elaźnie, na ogrodzonej uprawie leÅ›nej , na wzgórku. Ósmy ok. 200 m. od niego na prawo w wysokim lesie, przy zejÅ›ciu do wÄ…wozu. DziewiÄ…ty - ok 1km za Å»elaznem w lesie na Å‚uku drogi  Å»elazno - Witramowo– (na prawo w lesie) ok 100 m od drogi.Na Pozycji Olsztyneckiej do 1939 r. zbudowano 118 takich bunkrów. Bunkier bierny przeznaczony byÅ‚ jako ukrycie dla drużyny piechoty i miejsce na zmagazynowanie Å›rodków walki – amunicji dla karabinów, pocisków moździerzy piechoty, zapas granatów, żywnoÅ›ci, Å›rodków saperskich i medycznych.
  5.  Bunkry jednoosobowe z 1944 r. tzw. kochbunkry z okrÄ…gÅ‚ym otworem z góry. Bunkier o gruboÅ›ci Å›cian -od 10 cm -20 cm,  skÅ‚ada siÄ™ z walcowatej studzienki i schronu poÅ‚Ä…czonego wÄ…skim przejÅ›ciem. Wkopany w ziemiÄ™ byÅ‚ prawie niewidoczny. Przeznaczone jako ukrycie i osÅ‚ona dla żoÅ‚nierza prowadzÄ…cego ogieÅ„ przy użyciu ciężkiego karabinu maszynowego, granatnika - tzw. pancerfausta, lekkiego moździerza piechoty 50 mm , karabinu zwykÅ‚ego strzelajÄ…cego granatami. Bunkier od kolejnego bunkra poÅ‚ożony byÅ‚ w odlegÅ‚oÅ›ci ok 100 m. Niekiedy grupowano kilka obok siebie. W obrÄ™bie miejscowoÅ›ci Bolejny, w linii okopów za palisadÄ… pancernÄ…, przy rowie przeciwpancernym, przy szosie Bolejny -Wólka, przy polnych drogach znajduje siÄ™ kilkadziesiÄ…t takich obiektów. WyciÄ…gniÄ™to niegdyÅ› kilka z ziemi i sÄ… dogodne do obejrzenia przy stacji kolejowej Bujaki oraz na dawnej polnej drodze obsadzonej lipami, z Å»elazna do Łyny (za jeziorem Bolejny). Częściowo odkopany bunkier znajduje siÄ™ w pobliżu Krzyża Å»elaznego i tablicy informacyjnej tuż za Bolejnami, caÅ‚kowicie wykopany -  na skraju lasu ok. 500 m za jeziorem Odnoga i bunkrem przeciwpancernym B1- 19. Trzy wykopane leżą  na wyrobisku żwirowym pod Lipowem ok. 200 m od przeciÄ™cia sie drogi z Wólki OrÅ‚owskiej do Lipowa i rowu.
  6.  Betonowa kaponiera strzelecka. To szczególny typ kochbunkra. Obiekt w ksztaÅ‚cie walcowatej studzienki, przykryty od góry żelbetonowÄ… pokrywÄ…, z prostokÄ…tnymi otworami strzelniczymi dla ciężkiego karabinu maszynowego. Kaponiery strzeleckie wmontowywano w obrzeża rowu przeciwpancernego. SÅ‚użyÅ‚y do prowadzenia ognia wzdÅ‚uż osi rowu, wzbraniajÄ…c jego zasypywanie czy montaż przeprawy dla czoÅ‚gu. W fortyfikacji polowej Å‚Ä…czono je z typowym  kochbunkrem , zapewniajÄ…c schronienie dla kilku żoÅ‚nierzy. Najbliższa kaponiera do obejrzenia znajduje siÄ™ w skarpie rowu przeciwpancernego tuż za miejscowoÅ›ciÄ… i posesjÄ… nr 1, idÄ…c  po górÄ™ ok 100 m. rowem przeciwpancernym, zaczynajÄ…c  wÄ™drówkÄ™ od drogi asfaltowej. Druga znajduje siÄ™ na podejÅ›ciu do KoÅ›cioÅ‚a w Å»elaźnie, na skarpie obok charakterystycznego gÅ‚azu przy drodze. Trzecia za majÄ…tkiem na skraju lasu. Trzy kolejne można obejrzeć w rowie przeciwpancernym na przeciÄ™ciu drogi z Wólki OrÅ‚owskiej do Lipowa i rowu 1,5 km na pÅ‚n. od Wólki.
  7. Lekkie schrony polowe z blachy falistej. SkÅ‚adne z  Å‚ukowato wygiÄ™tych elementów z blachy falistej, Å‚Ä…czonych blaszanymi zawiasami, na ogóÅ‚ z 8-10 elementów, o wysokoÅ›ci 1,2 m szer. 28 cm. Montowane na niektórych odcinkach odkrytych okopów jako obiekty dajÄ…ce schronienie przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi lub odÅ‚amkami. Od góry wzmacniane belkami
    i darniną. Dawały schronienie dla kilku żołnierzy w pozycji siedzącej. Po wojnie zdemontowane i wykorzystywane w gospodarstwach wiejskich. W Bolejnach jeden można jeden zobaczyć na zapleczu posesji nr 12.
  8. Stalowe sÅ‚upki fortyfikacyjne z 1938 r., wykonane ze stalowego  t-ownika, o wysokoÅ›ci 2 m lub 1,8 m, rzadko 1 m. Na koÅ„cu miaÅ‚y przynitowanÄ… kwadratowy kawaÅ‚ek blachy zapewniajÄ…cy stabilność po wkopaniu w ziemiÄ™ na gÅ‚Ä™bokość 40 - 50 cm. Wykonane zostaÅ‚y ze stali nierdzewnej, z dodatkiem pierwiastka kadm, co nadaje stali sprężystość i chroni przed korozjÄ…. CharakterystycznÄ… cechÄ… jest rozgaÅ‚Ä™zione zwieÅ„czenie sÅ‚upka i dwie blaszki na sÅ‚upku sÅ‚użące do mocowania drutu kolczastego. Wykorzystywane do organizacji zapory przeciwpiechotnej z drutu kolczastego przed liniami okopów. Po wojnie wykorzystywane w obejÅ›ciach gospodarstw do grodzenia. Można je zobaczyć miÄ™dzy innymi przy posesji nr 5 , na miedzy za posesjÄ… nr 12.
  9. Stalowe sÅ‚upki fortyfikacyjne z 1944 r. z wyginanego prÄ™ta stalowego. PosiadaÅ‚y wysokość 2 m, 1,8 m lub 1m., grubość 1 cm. ZakoÅ„czone specjalnym profilem przypominajÄ…cym Å›wider, umożliwiajÄ…cym szybkie wkrÄ™cenie w ziemiÄ™. SÅ‚użyÅ‚y do szybkiego montażu zapory przeciwpiechotnej z drutu kolczastego przed liniÄ… okopów  stanowisk strzeleckich, bunkrów. Po wojnie wykorzystywane do grodzenia pastwisk i ogrodów. Jeden do dziÅ› sÅ‚uży w ogrodzeniu dziaÅ‚ki miÄ™dzy posesjÄ… nr 4 i 3.
  10. Drut kolczasty z 1944 r. Stalowy drut kolczasty z charakterystycznÄ… gÄ™stÄ… sieciÄ… ostróg, kuty. Jest  grubszy od typowego drutu gospodarczego, trudny do przeciÄ™cia nawet specjalnymi nożycami. Wykorzystywany byÅ‚ powszechnie do sieci zapór przeciwpiechotnych, organizowanych przy pomocy sÅ‚upków fortyfikacyjnych, sÅ‚upków drewnianych, rozciÄ…gany miedzy drzewami. Można go zobaczyć przy posesji nr 12 oraz jako element grodzenia pastwiska dla koni za miejscowoÅ›ciÄ… idÄ…c droga brukowana pod górÄ™ od kapliczki (ok.100m) i dalej w lewo (ok.50m).
  11. Okopy strzeleckie, rowy Å‚Ä…cznikowe, okopy na stanowiska ogniowe dla moździerzy. Obiekty byÅ‚y przygotowane do wykorzystania przez majÄ…ce je zająć i rozbudować frontowe oddziaÅ‚y wojskowe i żoÅ‚nierzy pospolitego ruszenia tzw. Folksthurmu. ZnajdujÄ… siÄ™ w liniach obronnych (najlepiej zachowane za jeziorem Bolejny i przy bunkrze przeciwpancernym w pobliżu drogi i jeziora Odnoga)      

Å»elazno   Ok. 200- 300  m. na pÅ‚n od kapliczki w Å»elaźnie przy skrzyżowaniu, na  uprawie leÅ›nej, na wzgórku po prawej stronie od drogi do Maróza znajdujÄ… siÄ™ 2 bunkry bierne z 1938 r. Kolejny - ok 1km za Å»elaznem w lesie na Å‚uku drogi  Å»elazno - Witramowo– (na prawo w lesie) ok 100 m od drogi. Przy KoÅ›ciele przebiega jeden z odcinków rowu przeciwpancernego oraz znajduje siÄ™ betonowa kaponiera strzelecka. Na tyÅ‚ach folwarku przebiega dalszy odcinek rowu przeciwpancernego oraz znajduje siÄ™ kolejna kaponiera strzelecka. Przy rowie przebiegajÄ…cym w lesie i nad jeziorem Bolejny znajduje siÄ™ szereg jednoosobowych bunkrów.

 Zasadnicze pozostaÅ‚oÅ›ci pozycji Olsztyneckiej przy miejscowoÅ›ciach gminy Nidzica :

 Malinowo- kochbunkry, odcinki okopów w kierunku Bujaków i Å»elazna, zapora betonowa wodna na rzece Witramówce,  która miaÅ‚a znaczenie gospodarcze ( byÅ‚a tam maÅ‚a elektrownia wodna i tartak zniszczone przez wojska Armii Czerwonej  w 1945 r). Zapora wodna miaÅ‚a także znaczenie militarne ( jej zamkniÄ™cie mogÅ‚o spowodować zalanie przesmyku drogi przed Malinowem).

Bujaki - kochbunkry, odcinki okopów

Å»elazno – opisane wczeÅ›niej

Bolejny – opisane szczegóÅ‚owo wczeÅ›niej

Wólka OrÅ‚owska- bunkier bierny z 1938 r, , rów przeciwpancerny w kierunku Lipowa, kaponiery strzeleckie i kochbunkry, odcinki okopów

Lipowo Kurkowskie - rów przeciwpancerny biegnÄ…cy od miejscowoÅ›ci Bolejny, pozostaÅ‚oÅ›ci betonowe stanowisk dowodzenia w lesie miedzy Bolejnami a Lipowem,  kochbunkry, odcinki okopów.

Brzeżno ŁyÅ„skie -   kochbunkry, okopy, bunkier bierny

Likuzy- odcinki rowu przeciwpancernego, 3 bunkry bierne z 1938 r., odcinki okopów, kochbunkry,

ŁyÅ„ski MÅ‚yn i Łyna – kochbunkry, odcinki okopów, obronne znaczenie doliny rzeki Łyna u jej źródeÅ‚.

 OrÅ‚owo - kochbunkry, odcinki okopów, bunkier bierny przy jeziorze OrÅ‚owo

Koniuszyn - kochbunkry, na 2 km przy drodze do Olsztyna bunkier przeciwpancerny B1-19 z rozbudowanymi pomieszczeniami, unikatowy w Pozycji Olsztyneckiej, odcinki okopów

Wikno- kochbunkry, jeden nietypowy w Å›rodku miejscowoÅ›ci, odcinki okopów

JabÅ‚onka- kochbunkry, odcinki okopów

Natać MaÅ‚a i Natać Wielka- ok. 2 km na pÅ‚n. od miejscowoÅ›ci i jeziora Omulew bunkier przeciwpancerny B-1-19 z 1938 r (częściowo zniszczony), kochbunkry, odcinki okopów. Obiekty znajdujÄ… siÄ™ na pograniczu powiatu nidzickiego i szczytnowskiego. Dobrze zachowany bunkier B-1-19 znajduje siÄ™ przy miejscowoÅ›ci Czarny Piec, należącej już do powiatu szczytnowskiego.

  *

 *** W odlegÅ‚ym od Bolejn o 6 km Witramowie (należącym już do gminy Olsztynek ) znajduje siÄ™ najlepiej zachowany  Bunkier ciężki B-1- 19 z 1939 r ( przy stacji benzynowej Shell przy  trasie E-7. W 2011r. zostaÅ‚ przesuniÄ™ty w caÅ‚oÅ›ci o 50 m od drogi, 2 bunkry bierne z 1938 r ( jeden za parkiem na wzgórzu wÅ›ród pól, w kÄ™pie drzew, drugi miÄ™dzy Malinowem a Witramowem , ok 1 km przed Witramowem na skraju lasu przy stromym Å‚uku drogi, 3 – zostaÅ‚ wysadzony po wojnie i resztki można zobaczyć  przy drodze polnej za dwoma  koloniami mieszkalnymi - ok 1 km od szosy i tablicy informacyjnej „Witramowo”). Na 1 km przed Witramowem jadÄ…c od strony Nidzicy, na wyÅ‚Ä…czonym już z użytku odcinku drogi asfaltowej znajdujÄ… siÄ™ pozostaÅ‚oÅ›ci betonowych zapór drogowych z 1944 r., które kiedyÅ› blokowaÅ‚y gÅ‚ównÄ… trasÄ™ do Olsztyna. W okolicy można też spotkać pojedyncze kochbunkry, sÅ‚upki fortyfikacyjne, drut kolczasty z 1944 r.

 *

PoÅ‚ożenie w terenie, szczegóÅ‚owy opis,  dokÅ‚adna liczba oraz stan zachowanych obiektów fortyfikacyjnych wymaga przeprowadzenia profesjonalnej inwentaryzacji pod nadzorem WarmiÅ„sko – Mazurskiego Konserwatora Zabytków i przy wspóÅ‚pracy z DyrekcjÄ… OkrÄ™gowÄ… Lasów PaÅ„stwowych w Olsztynie, z wykorzystaniem doÅ›wiadczenia oÅ›rodków naukowych, towarzystw historycznych i miÅ‚oÅ›ników fortyfikacji (Politechnika Warszawska, Uniwersytet WarmiÅ„sko –Mazurski,  Akademia Obrony Narodowej, Wojskowe Biuro BadaÅ„ Historycznych, Centralne Archiwum Wojskowe, Towarzystwo MiÅ‚oÅ›ników Fortyfikacji, Polskie Towarzystwo Turystyczno - Krajoznawcze,  Pomorskie Forum Eksploracyjne, publicyÅ›ci historyczni),  leÅ›niczowie i pracownicy NadleÅ›nictwa Nidzica, Towarzystwo Ziemi Nidzickiej,  Rady SoÅ‚eckie oraz SoÅ‚tysi miejscowoÅ›ci gdzie przebiega Pozycja Olsztynecka, Lokalna Organizacja Turystyczna Powiatu Nidzickiego,  OrÅ‚owskie Centrum Aktywizacji Lokalnej „OCAL”, Fundacja „NIIDA” , Stowarzyszenie Rozwoju wsi JabÅ‚onka oraz inni, a nade wszystko wÅ‚adze gminy i powiatu Nidzica.

 Jest to zamierzenie na przyszÅ‚ość, które mamy nadziejÄ™, że zostanie podjÄ™te, bo czas i brak dziaÅ‚aÅ„ mogÄ… doprowadzić do postÄ™pujÄ…cej dewastacji obiektów.

  *

 Szczególne podziÄ™kowania za przekazane informacje i zachowanie sÅ‚upków fortyfikacyjnych  skÅ‚adamy Panu Hieronimowi Romanowi (zamieszkaÅ‚emu w Bolejnach od 1945 r.) , jego małżonce, ich  synowi oraz Pani Bożenie Karwowskiej- SoÅ‚tys Bolejn, za otoczenie obiektów opiekÄ… oraz wÅ‚adzom gminy Nidzica, za spopularyzowanie tego rejonu fortyfikacyjnego.

 MateriaÅ‚y wykorzystane do przygotowania informacji:

-         JarosÅ‚aw ChorzÄ™pa , Fortyfikacje, Warszawa 2007

-         M. Dudek, J. Jarosz, „Przeszkoda przeciwpancerna w Bolejnach” ,”Odkrywca nr1(132) 2010 r.

-         Robert M. Jurga, Fortyfikacje III Rzeszy w rysunkach przestrzennych. 2013 r.

-         Studia i materiaÅ‚y do historii wojskowoÅ›ci Tom XII, Warszawa 1966 r.

-         J.E. Kaufmann, N.W. Kaufmann, Robert M. Jurga- „ Fortyfikacje  Trzeciej Rzeszy”, Poznan 2011.

-   Edmund Kosiarz, Wyzwolenie Polski PóÅ‚nocnej, Gdynia 1967 r.

-   DziaÅ‚ania militarne  w Prusach Wschodnich , Warszawa 1998 r.

- Cezary Markiel, Fortyfikacje Prus Wschodnich 1914-45., strona internetowa(ostpreussen.prv.net)

-         Portal internetowy  - www.fortyfikacje.net

-         Portal historyczny „Bagnówka”- Seelesen (Å»elazno)- obóz RAD

-         Strona antykwarycznego sklepu niemieckiego- Antik-Shop 24 h. de- RAD

-      Album schematów polowych obiektów fortyfikacyjnych niemieckiej obrony (rosyjskie tÅ‚umaczenie niemieckiej instrukcji z 1943 r.)

-      relacje ustne  mieszkaÅ„ców Bolejn, Å»elazna , Wólki OrÅ‚owskiej, Likuz, Koniuszyna Witramowa.

-      Wojskowa mapa topograficzna regionu 1944 r. (udostÄ™pniona przez Muzeum Historyczne w Legionowie)

 Opracowanie i zdjÄ™cia : Erazm DomaÅ„ski, Hubert DomaÅ„ski. Jan DomaÅ„ski

 Schematy graficzne – Artur DomaÅ„ski

 Konsultacja historyczna : Å›p. pÅ‚k dr Jeremiasz Åšlipiec (Akademia Obrony Narodowej), mgr MirosÅ‚aw Zientarzewski (Muzeum Wojska Polskiego)

                                       MateriaÅ‚ na prawach rÄ™kopisu

 Bolejny- Nidzica- Legionowo, 2007- 2014

Broch.pl - strony internetowe Olsztyn